Nedir?
EFT Sistemi bir bankadan
diğerine Yeni Türk Lirası
cinsinden ödeme gönderilmesini sağlayan elektronik ödeme sistemidir. EMKT
Sistemi ise bir bankadan diğerine devlet tahvili ve hazine bonosu gibi
menkul kıymetlerin aktarılmasını sağlayan sistemdir. Her iki sistem de gerçek
zamanlı olarak çalışır, yani işlemler anında yapılır.
Sistemler sadece YTL cinsinden ödemeler ile menkul
kıymetlerin aktarılmasını ve hesapların mutabakatını
(kesinleştirilmesini) sağlamakla kalmaz; çeşitli raporların alınmasına ve ihale
teklifi, genel duyuru gibi haber nitelikli mesajların kullanılmasına da olanak
verir.
EFT ve EMKT sistemleri Birbirleriyle tümleşik olarak çalıştıklarından ve
ortak bir arayüz üzerinden erişildiklerinden genellikle tek sistem olarak
EFT-EMKT Sistemi olarak adlandırılırlar.
Neden gerekli ve önemli?
TCMB, bu tür sistemlerin ülke ekonomileri
üzerindeki olumlu etkilerini göz önüne alarak bankacılık sektörü için gerekli
gördüğü EFT Sistemi'ni gerçekleştirmiştir.
Bir ülkede sağlıklı, güvenli, risksiz ve
süratli çalışan bir ödeme sistemi yalnızca genel anlamda ülke ekonomisi, mali
sistem ve para politikası yönünden değil; aynı zamanda ekonomik dünyanın
içerisinde yer alan kuruluşlar ve bireyler için de önem taşımaktadır.
Ödeme sistemlerinde oluşabilecek herhangi bir
tıkanıklık zincirleme olarak, bankaları, üretim sektörünü, bireyleri ve sonuçta
ülke ekonomisinin çalışmasını etkileyebilir. Dolayısıyla, normal koşullarda
varlığı hissedilemeyen bu altyapı, ülkemiz için stratejik öneme sahiptir.
Eğer bu sistem olmasaydı, EFT Sisteminde bir günde
dolaşan milyarlarca Yeni Türk Lirası ya fiziksel olarak dolaşacak ya da
bankalar arasındaki havale talimatları yoluyla hesaplara en az bir gün süreli
bekleme ile geçebilecekti. Oysa EFT Sistemi sayesinde bankalar ile banka
müşterileri hesaplarındaki parayı ve para hareketlerini anlık olarak
izleyebilmekte, böylece yatırımlarına süratle yön verebilmektedirler.
Bugün, EFT Sisteminin sayesinde kuruluşlar ve
bireyler, bankalarının kendilerine sunduğu telefon bankacılığı ve internet
bankacılığı hizmetlerini kullanarak,
diğer şahıslara yönelik ödemelerini, kredi kartı borçlarını, telefon,
doğalgaz, elektrik, su, yakıt, okul taksidi gibi bir çok türdeki ödemelerini
günü geldiğinde, anında ve herhangi bir ücret ya da komisyon ödemeksizin
gerçekleştirebilmektedirler.
Ne zaman kuruldu?
EFT Sistemi, kendi
alanında dünyadaki erken örneklerden biri olarak 1 Nisan 1992’den beri
işlemektedir. Teknolojideki gelişmeler ve artan gereksinimler nedeniyle sistem
yeni özelliklerle geliştirilmiş ve ikinci kuşak EFT sistemi (EFT-II) 24 Nisan 2000’de
devreye alınmıştır.
EFT-II sistemiyle
birlikte çalışan ve bu sayede menkul kıymetlerin ödeme karşılığında teslim
edilerek el değiştirmesine olanak sağlayan EMKT sistemi ise, türünün dünyadaki
sayılı örneklerinden biri olarak 30 Ekim 2000’de hizmet vermeye
başlamıştır.
Nasıl çalışır?
Kurumlar
ve bireyler bir bankadan diğerine ödeme göndermek istediklerinde EFT Sistemini
kullanırlar.
Diyelim ki, siz
hesabınızın bulunduğu A Bankasına giderek, B Bankasında hesabı olan bir şahsa ödeme göndermek istiyorsunuz
(Bkz. Şekil, Adım 1).
A Bankası,
işlemi gerçekleştirmek için EFT Sistemine gönderici ve alıcı bilgileri, ödeme
tutarı gibi gerekli bilgileri içeren bir ödeme mesajı yollar (Adım 2).
EFT
Sistemi gelen mesajı anında işleme koyar. A Bankasının EFT hesabında yeterli
bakiye varsa, ödeme tutarı birkaç saniyede A Bankasından B Bankasına
aktarılır (Adım 3). Gönderen bankanın EFT Sistemindeki hesap bakiyesi bu ödeme
için yeterli değilse, ödeme mesajı bekleme kuyruğuna konur.
B
Bankası gelen ödemeyi alıcının hesabına kaydeder (Adım 4). EFT Sisteminde
işlemler çok hızlı gerçekleşmekle birlikte, bazen A ve B Bankalarının bu
havaleyle ilgili yaptığı işlemlere ve dahili uygulamalara bağlı olarak
müşterilere yansıyan gecikmeler olabilmektedir.
Sistem bir
alacaklandırma sistemidir. Başka bir deyişle, bir banka EFT sistemini
kullanarak başka bir bankanın hesabına para yollayabilir, ancak başka bankanın
hesabından kendi hesabına para çekemez.
Sistemde mutabakatı yapılmış
(hesabı kesinleştirilmiş) mesajı iptal etmek mümkün değildir. Herhangi bir
işlem hatası yapılması durumunda, A ve B Bankalarının karşılıklı anlaşması
gerekir.
Ne zaman çalışır?
EFT ve EMKT Sistemleri,
resmi tatil günleri dışında hafta içi her gün 8.00 - 17.30 saatleri
arasında çalışır. Yarım işgünlerinde sistem saat 13.00’te kapanır.
Kullanım ücreti ne kadar?
Merkez Bankasının, YTL ödemeleri ve menkul
kıymet işlemleri için EFT-II / EMKT Sisteminin katılımcısı olan
bankalardan aldığı ücretler oldukça düşüktür. Tutarı 6.000 YTL’den az olan ödemeler için
alınan ücret 15 YKr (en düşük ücret), tutarı 486.000 YTL ve
üzerinde olan ödemeler için 12,15 YTL’dir (en yüksek ücret).
Tutarı bu iki değer arasında kalan ödemelerden alınacak ücret tutara bağlı
olarak hesaplanır. Ödemelerle ilgili haber nitelikli mesajlardan en düşük mesaj
ücreti (15 YKr) alınır. (2008 yılı ücret tarifesine göre)
Öte yandan, sistem katılımcısı olan
bankalar, özellikle nakit hareketlerine ilişkin masraf ve risklerini de göz
önüne alarak müşterilerine farklı ücret tarifeleri uygulayabilmektedir.
Sorumlusu kim?
EFT ve EMKT Sistemlerinin sahibi olan TCMB
aynı zamanda sistemlerin işletimini de yapmaktadır. TCMB, kendisine 25.4.2001
tarih, 4651 sayılı kanun ile değişen 1211 sayılı TCMB Kanununun verdiği
yetkiyle ödeme sistemlerinin kullanımını yaygınlaştırmak, sistemlerin
kesintisiz işlemesini ve denetimini sağlayacak düzenlemeleri yapmak,
sistemlerin güvenilirlik ve etkinliklerini artırmak ve sistemleri gereksinimler
doğrultusunda geliştirmek amacıyla bu konudaki her alanda çalışmalarını
sürdürmektedir. Bu çerçevede, EFT ve EMKT Sistemlerinin uluslararası ödemelerin
mutabakatlarıyla ilgili üst kuruluş olan BIS
tarafından saptanmış bulunan Temel İlkeler
ile uyumlu olması için de çalışmalar yürütmektedir.
Kimler üye olabilir?
Sisteme, Bankalar Kanunu uyarınca
Türkiye'de faaliyette bulunan bankalar katılabilirler.
Sisteme katılmak isteyen kuruluşların:
·
Sisteme katılmak için
TCMB'ye, gerekli donanım ve yazılımları edinmek için TBB'ye yazılı olarak
başvurması,
·
EFT-EMKT Sistemi
Katılımcı Taahhütnamesini imzalaması,
·
TCMB nezdinde hesabının
bulunması,
·
Kullanacağı donanımın
İşletim Birimi tarafından onaylanmış olması,
·
Sisteme katılabilmek
için gerekli altyapıyı tamamlamış olması,
·
TCMB tarafından
belirlenen test takvimi ile katılım tarihine uyması ve testlerde başarılı
olması
gerekmektedir.
Bankaların EFT ve EMKT Sistemlerine erişimlerinde arayüz görevini yönlendirici özel bir sistem yerine getirir. EFT ve EMKT Sistemleri yönlendirici sisteme doğrudan bağlıdırlar. Katılımcı bankalar ise yönlendirici sisteme özel iletişim ağı üzerinden bağlıdırlar. Böylece katılımcılar tek bir bağlantı bilgisayarı ve hattı kullanarak EFT ve EMKT Sistemlerine erişirler.
Aralık 2007 itibarıyla sistemlerin üye sayısı TCMB dahil 48’dir.
Diğer ödeme araçları nelerdir?
EFT Sistemi YTL cinsinden
ödemeler için kullanılır. Para dışında başka ödeme araçları da vardır: Çekler
ve kredi kartları gibi. Bu ödeme araçları için de yurdumuzda ödeme sistemleri
bulunmaktadır. Örneğin bankalar arasında çek takasına olanak sağlayan takas
odaları sistemi ile BKM (Bankalararası Kart
Merkezi) tarafından yürütülen kredi kartı ödemeleri sistemi de birer ödeme
sistemidir.
İşlem hacmi (sistem üzerinde
hareket eden para miktarı) göz önüne alındığında, EFT sisteminin yurdumuzun
önde gelen ödeme sistemi olduğu anlaşılır. Ödeme sistemlerinde gerçekleşen yıllık ödeme adet ve tutarları aşağıda örneklenmiştir.
İşlem adedi (milyon) |
İşlem tutarı |
|||||||||||||
2003 |
2004 |
2005 |
2006 |
2007 |
2003 |
2004 |
2005 |
2006 |
2007 |
|||||
44 |
60 |
78 |
94 |
107 |
4.687 |
5.697 |
7.844 |
15.050 |
18.040 |
|||||
BTOM Sistemi |
27 |
25 |
24 |
24 |
25 |
110 |
132 |
156 |
188 |
220 |
||||
BKM Sistemi |
830 |
1.134 |
1.300 |
1.334 |
1.358 |
40 |
65 |
85 |
108 |
139 |
||||
Ödeme sistemlerinin gelişimi ne yönde?
Ödeme sistemlerinin dünyadaki gelişimine
baktığımızda, ekonomik ve teknik açıdan gelişmiş olan bütün ülkelerin,
yüksek tutarlı ödemeleri aktarmak için bizim EFT sistemimiz gibi gerçek zamanlı
birebir mutabakat ilkesiyle çalışan ödeme sistemleri kurduğunu görmekteyiz.
Avrupa Birliği’ne üye
ülkeler de parasal birliğe geçiş öncesinde gerçek zamanlı birebir mutabakat
ilkesiyle çalışan ödeme sistemleri kurmuşlardır. Bu ödeme sistemlerini
birbirine bağlayan ve TARGET adı
verilen ödeme sistemi sayesinde Avrupa Para Birliğinin yeni para birimi euro (€) cinsinden ödemelerin ülke
sınırları ötesine hızla ve kolayca gönderilmesi mümkün olmaktadır.
Ülkemiz, Avrupa
ülkelerinin çoğundan önce bir gerçek zamanlı birebir mutabakat ilkesiyle
çalışan ödeme sistemi kurmuş bulunmaktadır.
Ayrıca, gelişmiş ülkelerde gerçek zamanlı ödeme
karşılığı teslimat (ÖKT) ilkesiyle çalışan menkul kıymet sistemleri için hedef
2003 yılı iken, ülkemizde bu sistem 2000 yılında kurulmuştur.
EFT Sistemine ilişkin rakamlar
EFT
Sisteminin işletime geçtiği 1992 yılı boyunca sistemde toplam 534.853 işlem
gerçekleşmiştir. Yıllar geçtikçe EFT’nin tüm bankalar arası ödemeleri kapsamına
alması ve müşteri bankacılığı alanında yaygın bir kullanıma ulaşması sonucunda,
yıllık işlem adedi önemli oranda artmış ve bu rakam 2007 yılı için 107.230.200
işleme ulaşmıştır.
Parasal
değerler yönünden bakıldığında ise 1992’de 1,8 Katrilyon TL (1,8 Milyar YTL, 1992
yılı ABD Doları karşılığı 267 Milyar) olan bu değer; 2007 yılı sonunda 18.041 Milyar
YTL (2007 yılı ABD Doları karşılığı 13.886 Milyar) değerine ulaşmış
bulunmaktadır.
Ödeme Sistemlerinde Temel İlkeler